Thanh Chương

Nếu lũ lụt ở nông thôn vốn không xa lạ gì với người Việt, thì ngập lụt ở đô thị là hiện tượng mới, xuất hiện cùng với sự phình to nhanh chóng của các đô thị trong hai chục năm qua. Giới nghiên cứu sẽ còn mổ xẻ những sai lầm và thiếu sót trong quy hoạch đô thị, dự báo khí tượng thuỷ văn, kế hoạch trị thuỷ cho sông Hồng. Bài viết này tập trung vào một khía cạnh ít được quan tâm hơn, chỉ ra đặc thù của ngập lụt đô thị từ thực tiễn trận lụt vừa qua của Hà Nội, nhằm rút tỉa một số nguyên tắc về ứng phó khẩn cấp.

Nhìn từ góc độ chống lụt, đô thị có ba đặc điểm cơ bản: là nơi tập trung dân cư phi nông nghiệp, có nhà cửa kiên cố và mặt đất được cứng hoá phần lớn. Ba đặc điểm này dẫn đến các đặc thù của úng ngập đô thị so với lũ lụt nông thôn, đòi hỏi các ưu tiên và giải pháp rất khác biệt. Theo dõi diễn biến ứng phó với mưa lụt ở Hà Nội, người ta có thể nhận thấy những lúng túng của nhà chức trách chủ yếu xuất phát từ việc chưa phân biệt rõ những đặc thù của ngập lụt đô thị.

Khả năng thoát úng và bản đồ ngập lụt

Do mặt đất đã bị cứng hoá do xây đường sá, nhà cửa, khả năng thoát úng tự nhiên của đất trong các đô thị thấp hơn hẳn so với nông thôn. Các đô thị với bề mặt đất bị cứng hoá từ 75% đến 100% chỉ có khả năng tự thoát bằng một phần năm so với đất tự nhiên(). Hơn một nửa lượng nước mưa sẽ biến thành nước chảy tràn (run-off water). Chính vì thế, đô thị có diện tích xây dựng càng dày đặc (như nội thành Hà Nội) thì nguy cơ úng ngập càng cao và khả năng tự thoát lụt càng chậm.

Đặc thù này dẫn tới bất ngờ thứ nhất cho chính quyền Hà Nội: không lường trước được quy mô úng ngập, kể cả sau khi đã nhận ra lượng mưa bất thường. Chính vì thế, Hà Nội đã phản ứng khá chậm chạp trong ba ngày ngập lụt đầu tiên. Sự bất ngờ này cũng khiến cho trạm bơm Yên Sở, chủ lực thoát lụt của thành phố, suýt phải ngừng hoạt động vì ngập trong nước.

Để tránh bị bất ngờ, các đô thị với nguy cơ lụt lội cao (có nghĩa là hầu hết các đô thị của Việt Nam) cần lập bản đồ nguy cơ ngập lụt của thành phố tương ứng với lượng mưa và mức lũ khác nhau. Các bản đồ này sẽ làm cơ sở để để xác định thời điểm và khu vực cần cứu trợ, cũng như việc bố trí các kho nhu yếu phẩm phòng lũ và các tuyến đường huyết mạch cần bảo vệ.

Nhu cầu hàng đầu: nước sạch, giao thông và dịch vụ công ích

Khác với nông thôn, tính mạng của đa số người dân thành phố không bị đe doạ trực tiếp khi có lụt. Họ có nhà cửa kiên cố hơn, và vì thế có sẵn một chỗ trú cao ráo để tránh bị kiệt sức do dầm mình trong mưa bão. Chính lợi thế này của thị dân đã làm cho các nhà quản lý do dự khi đặt vấn đề có cần cứu trợ cho Hà Nội mấy ngày đầu trận lụt.

Nhưng chính sự an toàn tương đối của nhà ở và công trình đô thị lại che khuất một điểm yếu căn bản của nó, là sự phụ thuộc vào hệ thống phân phối phức tạp. Khác với nông thôn, nơi người dân vẫn thường tự giải quyết các vấn đề về nước sạch, thoát nước, rác thải, chữa cháy v.v. người dân thành phố hoàn toàn phải dựa vào các công ty dịch vụ công. Khi các công ty này tê liệt do giao thông ách tắc thì người dân cũng buộc phải bó tay nhìn cuộc sống của mình đảo lộn. Đặc thù này dẫn đến cảm nhận sai lạc là người dân “ỷ lại” vào chính quyền. Đáng lẽ ra, hoạt động của các công ty công ích này phải được ưu tiên hàng đầu trong những ngày lũ. Chẳng hạn, họ phải được dành quyền ưu tiên trong giao thông, được dùng các bãi tập kết xe tạm thời ở vị trí thuận lợi v.v.

Nhu cầu về nước sạch của người dân thành phố đặc biệt khẩn cấp trong ngày lũ. Họ không thể dùng tạm nước sinh hoạt bằng nước lũ, vốn bị ô nhiễm nặng nề hơn nhiều so với nông thôn. Điều này dẫn tới bất cập thứ ba trong ứng phó của Hà Nội: Khi áp dụng máy móc công thức “mỳ tôm”, vốn chỉ phù hợp với cứu trợ bão lụt nông thôn, cơ quan cứu trợ đã không chú ý đúng mức đến nước sạch cho các vùng bị ngập nặng. Nhiều người dân Hà Nội đã phải thốt lên “Chúng tôi không đói đến mức cần mì tôm, chúng tôi cần nước sạch”.

Thị trường và chính quyền: ai làm gì trong lũ lụt

Khác với nông dân bị mất mùa màng hay vật nuôi, nguồn thu nhập của người dân thành phố không bị ảnh hưởng nặng bởi lũ lụt. Thị dân chỉ cần chợ búa mở cửa và đi lại được là có thể tự xoay xở. Vì thế, hoạt động cứu trợ không cần nhắm vào trợ cấp tiền bạc, mà phải nhanh chóng thiết lập các chợ tạm và xe bán hàng lưu động.

Mặt khác, trong tình trạng chỉ ngập lụt từng phần như ở Hà Nội vừa qua, phần lớn các công ty thương mại và siêu thị không bị ảnh hưởng. Họ hoàn toàn có khả năng cung cấp nhu yếu phẩm cho người dân, miễn là giao thông được đảm bảo, và trong trường hợp đặc biệt khó khăn, thì cần thêm sự hỗ trợ về phương tiện vận tải từ phía chính quyền.

Vì thế, đảm bảo cho người mua gặp được người bán nhu yếu phẩm trong lũ lụt là then chốt của cứu trợ đô thị. Điều này dẫn đến bất cập thứ tư là chính quyền Hà Nội, thay vì hỗ trợ các công ty thương mại bán hàng đến người dân, lại tự mình đi cấp phát lương thực. Trong đợt lụt vừa qua, chỉ đến ngày 3/11, mới có 3 điểm bán gạo lưu động của Tổng công ty lương thực miền Bắc. Hệ thống siêu thị mặc dù đã nỗ lực chuyển thực phẩm ra Hà Nội nhưng không có hỗ trợ từ chính quyền thành phố nên đã không thể lập ra các điểm bán thực phẩm lưu động.

Cập nhật tình hình lụt dựa vào mạng lưới thông tin đô thị

Đô thị cũng có những yếu tố đặc biệt thuận lợi để hạn chế ảnh hưởng của lụt lội. Hệ thống thông tin ở đô thị dày đặc hơn nhiều so với nông thôn. Hà Nội có các kênh truyền hình, truyền thanh, báo chí địa phương lớn nhất nhì cả nước; hệ thống loa phường dày đặc, biển điện tử trên đường phố khá nhiều. Người dân Hà Nội cũng có tỉ lệ dùng điện thoại cố định, di động và TV nhiều nhất nhì cả nước. Quan hệ xã hội chằng chịt (cả thực và qua internet) giữa họ sẽ là kênh lan truyền thông tin rất hiệu quả và kịp thời.

Không tận dụng được lợi thế này đã dẫn đến bất cập thứ năm: Trong mấy ngày đầu của mưa lụt, trên các kênh thông tin của chính quyền thành phố, thông tin và cảnh báo về tình trạng ngập lụt ở các tuyến đường, hướng dẫn giao thông hầu như thiếu vắng và xa lạ. Trong lúc đó, các diễn đàn internet thì đầy ngập thành viên tự cập nhật tình hình lụt lội tin với nhau. Các trường học cũng hoàn toàn có thể dùng internet để thông báo quyết định nghỉ học và để thông tin tự lan truyền trong mạng lưới học sinh sinh viên. Nếu như các mạng lưới và kênh thông tin này được tận dụng thì sẽ không có hàng triệu lượt người Hà Nội dầm mình trong nước lụt và cái chết thương tâm của các em học sinh khi đang đến trường.

Chia cắt lũ để bảo vệ huyết mạch giao thông

Thông thường, các úng ngập đô thị được gây ra bởi lượng nước nhỏ hơn nhiều so với lũ. Vì thế, hoàn toàn có thể chia cắt và giảm thiểu các vùng ngập lụt, đảm bảo giao thông huyết mạch bằng các kè, bao tạm thời như đã được thực hiện ở nhiều thành phố trên thế giới. Các thiết bị như thế hoàn toàn vắng bóng trong trận lụt vừa qua. Kết quả là Hà Nội đã không thể chống lụt ở bất kì tuyến đường quan trọng nào, khiến các dịch vụ cho các vùng lụt bị ngưng trệ nghiêm trọng.

Chuẩn bị cho những tình huống xấu hơn

Tổn thất rất nặng nề, nhưng Hà Nội vừa qua vẫn may mắn là trận mưa lịch sử đã không đi kèm với nước lũ trên sông Hồng. Những thảm hoạ dồn dập do sự nóng lên của khí hậu toàn cầu, và sự xâm phạm thô bạo của con người vào đê sông Hồng không thể khiến ta yên tâm về số phận của nó. Khai thác cát bừa bãi trên sông Hồng, các đại dự án đòi nắn dòng hay thu hẹp sông Hồng, các cầu mới vượt sông làm dâng nước vẫn được gợi ý hay tiến hành ngày đêm. Ngay trong đợt mưa vừa rồi, mặc dù không có sức ép từ lũ sông Hồng, một số kè (Liên Trì, Gia Thượng, Thuỵ Phương) đã bị sạt lở, sụt mạch.

Lượng mưa năm sáu mươi triệu mét khối nước đổ xuống Hà Nội tuy lớn, vẫn chỉ là con số lẻ so với lưu lượng trên sông Hồng vào những ngày lũ lớn (có thể lên tới hàng tỉ mét khối nước/ngày). Cũng xin nhắc lại rằng độ cao trung bình của Hà Nội là 7-8 mét so với mặt biển, thấp hơn 7 mét so với đỉnh lũ trên sông Hồng đoạn qua Hà Nội trong cơn lũ lịch sử 1971 (theo ước tính đã giết chết hơn một trăm ngàn người). Phương tiện và lực lượng cứu hộ của Hà Nội lúc đó sẽ thế nào, trong khi các dịch vụ công của thành phố bị tê liệt bởi trận mưa to, và ngay cả lãnh đạo thành phố cũng đi thuyền tôn đến thăm trạm bơm Yên Sở? Hệ thống bệnh viện, tải thương liệu có thể hoạt động với mức ngập cao hơn nhiều so với trận lụt vừa qua?

Bài học cuối cùng

Kinh tế học hành vi đã chứng minh: con người luôn có xu hướng đánh giá quá thấp xác suất của những thảm hoạ lớn và hiếm. Trong cái hoạ mưa lụt và sự thất vọng về ứng phó của chính quyền, người dân và chính quyền Hà Nội lại có một cơ hội nhìn lại năng lực chống lũ của mình.

Câu hỏi sau đây có lẽ còn nhức nhối rất lâu sau khi nước mưa đã rút: Lúng túng trong nước mưa, Hà Nội sẽ đương đầu thế nào với lũ lớn tương đương cơn lũ 1971?

Mới đây, Bộ trưởng Bộ Y tế, theo đề nghị của ông Cục trưởng cục khám chữa bệnh, đã đưa ra tiêu chuẩn mới về tiêu chuẩn sức khoẻ để lái xe (Quyết định số 33/2008/QĐ- BYT). Kể từ đây, người có cân nặng dưới 45 kg hay chiều cao dưới 1.45 mét thì không được cấp bằng lái xe máy. Người có chiều cao dưới 1.5 mét thì không được cấp bằng lái ô tô. Quyết định này quan trọng hay không, căn cứ vào thực tiễn hay lí thuyết nào thì chưa thấy ai bàn đến. Bởi vì thoạt nhìn, người ta (có lẽ gồm cả người ra quyết định) sẽ gặp khó khăn để lượng hoá được tầm ảnh hưởng của nó. Xin thử làm một phép tính xem quyết định này ảnh hưởng đến bao nhiêu người.

Một quyết định, hàng triệu người mất quyền lái xe

Trước hết, hãy thử ước tính số phụ nữ Việt Nam có chiều cao dưới 1,45m. Theo Tiến sỹ Nguyễn Văn Tuấn, chiều cao trung bình của phụ nữ Việt Nam là 1,54 mét và của nam giới là 1,63 mét, với độ lệch chuẩn là 4.6 cm. Căn cứ vào một giả định quen thuộc trong thống kê nhân chủng rằng chiều cao của một dân tộc tuân theo phân bố xác suất chuẩn, có thể suy ra được là có 2,65% phụ nữ Việt có chiều cao dưới 1,45 mét, và tới 19.83% có chiều cao dưới 1,5 mét.

Tạm ước tính số người Việt thành niên là hơn 60 triệu người, trong đó có hơn 30 triệu phụ nữ trưởng thành thì sẽ có khoảng gần một triệu phụ nữ không đủ chiều cao để lái xe máy, và khoảng 6 triệu phụ nữ không đủ để lái ô tô. (Trong khi đó, quyền lái xe máy của nam giới sẽ bị ảnh hưởng ít hơn nhiều, chỉ khoảng vài phần chục nghìn).

Việc ước tính phân bố trọng lượng của người Việt, để từ đó suy ra con số người nhẹ cân thì khó hơn (vì phân bố của nó cũng không tuân theo phân phối chuẩn), nhưng ta vẫn có thể đưa ra con số ước tính tối thiểu. Dựa vào số liệu về chỉ số khối cơ thể (body mass index), tỉ lệ người Việt thành niên nhẹ cân (underweight) và phân phối về chiều cao, tôi ước đoán rằng phải có ít nhất là hơn hai triệu phụ nữ có cân nặng dưới 45kg. (Xem cách tính cụ thể ở Phụ chú (**)).

Người viết bài này rất băn khoăn vì không ước lượng được số người tàn tật, những thương binh, bệnh binh sẽ bị mất quyền lái xe, nguồn sống bị ảnh hưởng vì quyết định này. Ở một xã hội chịu nhiều chiến tranh như Việt Nam, thì con số chắc chắn không phải nhỏ.

Cơ sở khoa học nào?

Thường thì con đường từ lý thuyết đến chính sách ảnh hưởng to lớn đến dân chúng phải được kiểm nghiệm bằng nhiều ngành khác nhau (như nhân chủng học, sinh lí học, kinh tế học, thống kê v.v.).

Theo tôi, chính sách này chỉ đạt yêu cầu khi có đầy đủ bằng chứng khoa học để chứng minh được tối thiểu là mấy điểm sau. Một là, về sinh lí học, người nhẹ cân hay thấp bé gặp phải những hạn chế không thể khắc phục khi lái xe. Đồng thời, về thực tiễn đã không có hay không thể có các loại xe giúp họ vượt qua được các hạn chế ấy.

Hai là, về mặt thống kê thực nghiệm, nhóm những người nhẹ cân, thấp bé có tỉ lệ tai nạn giao thông cao hơn một cách đáng kể so với các nhóm khác. Đáng tiếc là, theo Bộ trưởng Giao thông Hồ Nghĩa Dũng, cho đến nay “chưa có nghiên cứu cụ thể số người thấp bé gây ra nhiều tai nạn giao thông” (*).

Ba là, nếu thực sự những người này dễ gặp tai nạn khi lái xe, thì nhà chức trách vẫn cần chứng minh rằng họ sẽ không tự nguyện chuyển sang phương tiện khác, mà phải cần đến lệnh cấm.

Bốn là, về mặt thực thi pháp luật, Bộ Giao thông không thể làm tốt nhiệm vụ đánh giá từng người là người đủ điều kiện về cân nặng và chiều cao để lái xe, và vì thế cần có một lần “sàng lọc” trước của Bộ Y tế.

Năm là, nếu lệnh này được thực thi, thì áp dụng trong với nhóm dân cư nào (vì nhân chủng của các sắc dân ở nước ta là khác nhau), trong trong những vùng dân cư nào (vì mức độ rủi ro trong giao thông khác nhau), với lịch trình nào thì tối ưu. Và, một câu hỏi căn bản nhất, là lệnh này sẽ ảnh hưởng đến đời sống của bao nhiêu con người.

Với ý định học hỏi thêm về quan hệ giữa thể lực và an toàn giao thông, người viết bài này đã cố gắng tìm kiếm các nghiên cứu thống kê quốc tế về vấn đề này, nhưng tiếc thay là không tìm được bằng chứng rõ ràng nào về quan hệ này. Khi tìm hiểu thực tiễn pháp lí trong các tiểu bang ở Mỹ về quyền lái xe (một quyền cơ bản và trung tâm trong đời sống người dân ở đó), tôi cũng không thấy có tiểu bang nào quy định cứng nhắc về trọng lượng và chiều cao tối thiểu để lấy bằng lái xe. Việc quyết định ai có khả năng lái xe hay không là do cơ quan tổ chức thi lấy bằng lái đánh giá trên chính kết quả thi của người đó, chứ không ngăn họ đăng kí thi. Thậm chí, những trang mạng hay hướng dẫn của chính quyền bang còn động viên những người tàn tật thi lấy bằng lái.

Mới đây, báo Vnexpress đưa tin Thứ trưởng bộ Y tế Nguyễn Thị Kim Tiến nói rằng Bộ đã nghiên cứu chặt chẽ (*). Rất mong Bộ Y tế giới thiệu các công trình ấy cho các nhà nghiên cứu cùng tìm hiểu và phản biện, và để cho người dân cùng thông cảm với quyết định của Bộ.

Ảnh hưởng xã hội lớn, chuẩn bị đến đâu

Bằng một quyết định chưa được đưa ra giải trình và bàn thảo trước công chúng, hàng chục triệu người đã vĩnh viễn không còn có quyền được đi lại bằng xe máy, ô tô cá nhân. Quyết định này lại tác động đặc biệt mạnh tới những người kém may mắn hơn, bằng cách lấy đi những phương tiện đang giải phóng họ khỏi sự thiệt thòi về thể lực. Mất đi quyền này, địa bàn sinh hoạt, thậm chí nguồn sống của họ bị đảo lộn nghiêm trọng. Không rõ bộ Y tế đã lường trước có bao nhiêu người phụ nữ ngoại thành từ nay mất việc vì không còn có thể vào nội thành buôn bán, làm ăn. Có bao nhiêu nữ sinh phải chuyển trường, hay bỏ học vì không thể đạp xe vài chục cây số đi học. Có bao nhiêu người thương binh sẽ không còn được lái những xe “tự chế” để mưu sinh cho mình và gia đình.

Quyết định đã được đưa ra hơn 1 tháng, nhưng không có những phản ứng mạnh mẽ như quyết định cấm “xe tự chế” trước đây. Nhưng không phản ứng không đương nhiên chứng tỏ nó không đã và đang ảnh hưởng đến hàng triệu người. Trong một xã hội mà tiếng nói của các tổ chức xã hội dân sự, nhất là của những người thiệt thòi, kém may mắn còn yếu ớt, thì nhà chức trách lại càng cần khoa học hơn, nhạy cảm hơn. Để, như một nhà chức trách xưa từng nói, sao cho khắp thôn sâu cùng xóm vắng, không có tiếng hờn giận oán sầu.

Nguyễn An Nguyên

Phụ chú:

(*) Nguồn: ‘Chưa có nghiên cứu việc lái xe thấp bé gây nhiều tai nạn’. Vnexpress.net, 17/10/08.

(**) Tính toán từ một điều tra quy mô lớn về mức sống của hộ gia đình Việt Nam năm 1997-1998 cũng cho thấy tỉ lệ nhẹ cân của phụ nữ là 30% và của nam giới là 25%. (http://www.sussex.ac.uk/Units/PRU/vietnam.pdf ). Một điều tra quy mô lớn khác vào 2002 cũng cho thấy tỉ lệ suy dinh dưỡng trung bình tuy đã giảm từ 32.6% xuống còn 24.8%. (http://www.nature.com/ejcn/journal/v62/n1/full/1602675a.html).

Mặt khác, theo phân phối chuẩn, thì có 50% phụ nữ Việt Nam trưởng thành có chiều cao dưới 154 cm. Giả định thật ngặt nghèo rằng mọi phụ nữ có chiều cao dưới 154 cm đều cao đúng bằng chừng ấy, và rằng một nửa người bị suy sinh dưỡng là phụ nữ (trên thực tế, tỉ lệ nữ trong số nhẹ cân luôn lớn hơn 50%). Từ hai giả định này, ta có thể suy ra là có 12.4% của số 15 triệu phụ nữ cao dưới 154cm có cân nặng dưới 45kg. Như vậy, có ít nhất là 2,25 triệu phụ nữ dưới 45 kg.

Bản án

Thị trường chứng khoán càng lún sâu vào khủng hoảng, thì những lời kết án các nhà đầu tư nhỏ lại càng vang to hơn. Thị trường có dao động mạnh thì đã có lời giải thích của ông Trần Đắc Sinh (Tổng giám đốc sở GDCK Tp HCM): “Trong số họ [nhà đầu tư nhỏ lẻ] có rất nhiều người hiểu biết rất ít hoặc hoàn toàn chưa hiểu biết gì về thị trường. Họ đầu tư theo đám đông, theo phong trào, […] đã làm đợt sóng trên thị trường chứng khoán lớn hơn mức cần có của nó cũng như kéo dài hơn thời gian lẽ ra cần có của nó”.

Khi tình hình trầm trọng hơn, thì ông Trần Văn Dũng (Giám đốc TT GDCK Hà Nội) phân tích: “gần đây, tâm lý hoang mang của nhà đầu tư cá thể đã lan sang cả một số công ty chứng khoán và công ty quản lý quỹ“.

Và khi tình hình không còn xấu hơn được nữa, thì “các quỹ đổ lỗi cho nhà đầu tư nhỏ lẻ”. “Bản án” về sự dao động hơn mức trung bình trên thị trường dường như được chính bị đơn - các nhà đầu tư nhỏ- im lặng chấp nhận.

Người viết bài này muốn thay cho các bị đơn kia để thưa rằng: chính vì chính sách hạn chế biên độ dao động giá cộng với ưu tiên khớp lệnh giá mua trần và giá bán sàn theo khối lượng, đã đẩy bị can đến cách hành xử dao động như con lắc. Rốt cuộc, chính là các nhà đầu tư lớn kia mới là người đang hưởng lợi từ quy định vô lý ấy.

Lời bào chữa ngụ ngôn

Ngày xưa, có ba cánh đồng Thượng, Trung và Hạ, nối với nhau bằng hai cây cầu nhỏ. Đồng Trung có hàng trăm ngàn con cừu (giống các nhà đầu tư nhỏ bây giờ) và vài chục con tê giác (giống các quỹ đầu tư) kiếm ăn qua ngày.

Thỉnh thoảng, có tin rộ lên là đồng Thượng mùa này nhiều cỏ lắm (kiểu như tin đồn đầu tư nước ngoài năm nay lớn lắm, Vnindex sắp lên 1000 điểm), nhưng không ai biết chắc chắn. Bình thường, các thú sẽ cùng đợi đến mùa cỏ mọc rồi mới chạy thật nhanh sang đồng Thượng.

Nhưng khốn nỗi cây cầu sang đồng Thượng thì nhỏ (biên độ dao động giá 5% mỗi ngày) nên không đủ chỗ cho tất cả thú chạy qua. Mỗi khi cầu chật thì sư tử gác cầu lại cho tê giác qua trước, (cũng như khi có nhiều lệnh cùng mua giá trần thì lệnh có giá trị lớn hơn khớp trước).

Đàn cừu biết mình không thể chen được khi tin đã chắc chắn, nên mỗi khi nghe thấy tin đồn lại chen nhau chạy trước. Trong khi ấy, tê giác đủng đỉnh chờ biết chắc cỏ sẽ lên rồi mới qua cầu, chiếm lấy khoảng cỏ lớn. Nhiều con cừu bị tê giác chèn cho tụt lại sau nên đến muộn, phải mua lại cỏ của tê giác. Tê giác vì thế mà béo tròn, còn đàn cừu mỗi lúc một ít đi.

Lâu lâu, một đồng Trung lại gặp trời nắng to mà bốc cháy, các thú phải chạy sang đồng Hạ để trú. Tê giác biết mình có quyền ưu tiên qua cầu, nên cứ đủng đỉnh: Nếu có đồng Trung bốc cháy thật, thì tê giác sẽ chen được qua cầu. Còn đàn cừu kia, cứ thấy trời nóng là phải nhấp nhổm chạy tọt trước sang bên kia cầu. Nếu không thấy cháy, những con cừu quay trở lại lại phải mua lại cỏ của tê giác. Dẫu thế vẫn còn hơn là bị chậm chân mà chết cháy.

Sư tử gác cầu chỉ thấy cừu cứ chạy đi chạy lại qua cầu, bèn phán: cầu ta hỏng là tại bọn cừu ngu dốt.

Giảng nôm câu chuyện ngụ ngôn cho người hiện đại

Người hiện đại vốn quá chăm chú chuyện tiền nong, chẳng còn hiểu ngụ ngôn nên mới cần giảng nôm:

Giả sử lúc đầu, thị trường đang cân bằng xung quanh mốc 600 điểm. Các giao dịch chủ yếu là do nhu cầu thanh khoản khác nhau. Đột nhiên, có một tin đồn tốt (chẳng hạn, đầu tư nước ngoài cao hơn dự kiến), mà nếu được khẳng định thì sẽ khiến Vnindex tiến lên 1000 điểm.

Lúc tin được khẳng định thì chỉ có một số nhà đầu tư cần thanh khoản thì muốn bán (tất nhiên với giá trần). Còn lại, phần lớn mọi người cùng muốn mua giá trần. Nhưng do quy định ưu tiên khớp lệnh giá mua trần cho lệnh mua có giá trị lớn, sẽ chỉ có các nhà đầu tư lớn mới mua được trước(*).

Nhà đầu tư nhỏ tính trước rằng mình không đua được với các nhà đầu tư lớn, nên phải mua trước theo tin đồn. Họ phải chấp nhận rủi ro tin đó có thể sai (và do đó lợi nhuận ít hơn).

Trong khi đó, các nhà đầu tư lớn, vì yên tâm vì vị thế ưu đãi của mình khi khớp lệnh giá trần, cứ thong thả chờ tin chính thức rồi mới hành động với rủi ro ít hơn. Khi thiên hạ chen nhau mua giá trần thì họ cũng đặt mua giá trần với khối lượng áp đảo, gạt lệnh mua của các nhà đầu tư nhỏ.

Sau khi mua xong, họ lại ung dung bán ra cho những nhà đầu tư nhỏ, tuy cũng nhanh chân nhưng kém may mắn, và ăn chênh lệch.

Ngược lại, mỗi khi có tin xấu mà chưa được khẳng định (như lạm phát năm nay sẽ tăng 2 con số), nhà đầu tư nhỏ sẽ phải nhanh chân nhảy trước, vì đến lúc tàu chìm thì họ chen chân ra ngoài cũng không được.

Như ở các nước, chẳng có giá trần hay giá sàn, ai thấy giá bao nhiêu mua được/bán được thì đặt, thì chẳng có sự phân biệt đối xử, dẫn đến dao động thái quá kia.

Còn ở VN, chính các nhà đầu tư lớn mới có đặc quyền được lướt sóng, vì có quyền ưu tiên mua trần bán sàn dựa trên khối lượng. Ở đây, hàng trăm nghìn nhà đầu tư nhỏ kể cả với số vốn áp đảo, vẫn chắc chắn chậm chân hơn trong cuộc đua mua giá trần/bán giá sàn với vài chục quỹ đầu tư bởi nguyên tắc bất hợp lý này. Biết vậy, nên họ luôn phải chạy trước mỗi khi có tin đồn.

Lời bàn:

Chính sách hạn chế dao động giá cộng với ưu tiên khớp giá trần/sàn theo khối lượng, cũng như cây cầu chật hẹp, có thể dẫn đến thăng trầm hay khủng khoảng không đáng có. Cũng có thể người quyết định chính sách không có ý thiên vị, nhưng vì cơ chế sai lầm mà gây thiệt hại cho những nhà đầu tư nhỏ và dao động quá mức cho thị trường.

Nguyễn An Nguyên

(*) Câu chuyện thực tế phức tạp hơn một chút. Thứ tự ưu tiên khớp lệnh là (1) giá; (2) thời gian đặt lệnh; (3) số lượng. Vào lúc thị trường bình ổn, nhà đầu tư sẽ không lo ngại việc đổ xô mua giá trần hay bán sàn. Vì vậy, họ đặt lệnh rải rác vào nhiều thời điểm trong phiên giao dịch, và việc trùng cả về giá và thời gian đặt lệnh ít xảy ra. Tuy vậy, vào giai đoạn suy thoái mạnh của thị trường, sẽ có rất nhiều người muốn đặt lệnh bán giá sàn. Tất nhiên, vì tất cả các nhà đầu tư đều kì vọng rằng những nhà đầu tư khác cũng sẽ đặt giá trần, nên mỗi người sẽ cố gắng đặt lệnh sớm nhất có thể (để được ưu tiên về thời gian). Chính vì thế, sẽ có một khối lượng rất lớn lệnh được đặt vào trong khoảng thời gian rất ngắn ở đầu phiên. Xác suất hai lệnh bán giá sàn bị trùng cả về giá và thời gian đặt lệnh tăng vọt. Nhất là cổ phiếu vốn được mua đi bán lại nhiều sẽ được đặt bán nhiều nhất. Lúc đó, người nào đặt bán với số lượng lớn sẽ bán được trước. Hiện tượng tương tự cũng xảy ra (tuy với tần suất thấp hơn) khi thị trường đặc biệt nóng dẫn đến đồng loạt bán trần.

Nguyễn An Nguyên

1. Quyết định đột ngột
   

   Trong một quyết định đầy bất ngờ và hiếm có, Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước đã đóng băng thị trường chứng khoán (TTCK) mà không nói rõ thời hạn chấm dứt. Công văn 466 và 467/UBCK-PTTT ra ngày 25/3/2008 đã yêu cầu hai sàn giao dịch hạ biên độ dao động giá tới mức gần đóng băng (sàn Hà Nội từ 10% xuống 2% và Tp. HCM từ 5% xuống 1%).

   Thoạt nhìn, động thái này có vẻ giống với việc các TTCK các nước khác đóng cửa khi có cú sốc thông tin nào đó. Đúng là trên thế giới, trước các cú sốc lớn làm giá cổ phiếu rớt quá một ngưỡng nào đó, thì các TTCK theo quy định sẽ tạm đóng cửa một khoảng thời gian ngắn hay (một phiên hay một vài ngày). Trong các trường hợp hãn hữu đó, các sàn đều cố gắng sớm thông báo thời hạn chấm dứt. Việc đóng cửa chỉ để kéo dài thời gian để thông tin được lan toả đều và đầy đủ hơn, các nhà đầu tư có thời gian xử lý thông tin mới.

   VN trong thời điểm hiện tại hoàn toàn không có cú sốc lớn hay thông tin đột ngột nào như vậy. Vnindex đi xuống theo hướng rất rõ rệt từ cuối 2007, và được coi là phản ứng tự nhiên với chính sách thắt chặt tiền tệ trong khoảng thời gian này. Như vậy, nếu mục tiêu của lệnh đóng băng này là nhằm cản đà suy giảm của VNIndex, thì người ta có thể kì vọng là việc đóng băng thị trường sẽ còn kéo dài. Đây là điều rất bất thường so với thông lệ quốc tế.

   Phản ứng thái quá
   

   Hành động này là đỉnh điểm của một chuỗi các phản ứng khá vội vã của Bộ Tài chính, UBCKNN và SCIC trong khoảng hai tháng nay. Trước đà giảm mạnh của VNIndex, các cơ quan này đã liên tục có những hành động nhằm can thiệp trực tiếp vào TTCK. Từ việc tuyên bố cho phép SCIC can thiệp vào thị trường để “cứu giá”, mâu thuẫn trong cách can thiệp, cho đến việc họp các nhà đầu tư tổ chức đề nghị hạn chế bán cổ phiếu, đề nghị giao dịch cổ phiếu giải chấp qua thoả thuận thay vì đưa lên sàn v.v. Bộ Tài chính cũng đưa ra những kiến nghị đi ngược lại với chính sách thắt chặt tiền tệ của cơ quan đồng nhiệm là Ngân hàng Nhà nước (như đề nghị tiếp tục cho vay chứng khoán, hay đề nghị các ngân hàng thương mại ngừng giải chấp cổ phiếu cầm cố). Thậm chí, nhiều quan chức cấp cao còn khuyên các nhà đầu tư mua cổ phiếu, và chỉ một thời gian ngắn sau đó Vnindex sụt giảm còn mạnh hơn.

   Những động thái này bắt nguồn từ chỗ Bộ Tài chính đã bốc thuốc cho TTCK mà không căn cứ vào nguyên nhân chính, là ảnh hưởng của chính sách tiền tệ thắt chặt đến khu vực sản xuất, gồm cả các công ty niêm yết. (Xin xem bài “Thị trường chứng khoán và bàn tay hữu hình”, Sài Gòn tiếp thị 7/3/2008). (Nếu Bộ Tài chính cho rằng nguyên nhân vĩ mô quyết định sự xuống dốc của thị trường, thì Bộ đã không đưa ra các giải pháp ngắn hạn như cho SCIC mua cổ phiếu “kích cầu”, hay đóng băng thị trường),

   Thay vào đó, Bộ Tài chính đã chỉ giải thích việc đi xuống của Vnindex dựa trên các hiện tượng ngắn hạn và cục bộ của một thị trường. Trong cuộc họp ngày 03/15/2008, Bộ trưởng Tài chính đã đưa ra bốn nguyên nhân suy giảm của thị trường: (1) do tâm lý nhà đầu tư; (2) các tổ chức tài chính chuyển sang đầu tư trái phiếu chính phủ; (3) khối lượng chứng khoán giải chấp tăng mạnh; (4) ảnh hưởng xấu từ thị trường tài chính thế giới. (Xem bài Tiếp sức cho lộ trình “319″-Thời báo Kinh tế Sài Gòn số 15/3/2008). Như thế, lý cớ duy nhất cho quyết định đóng băng thị trường chỉ có thể là để “ổn định tâm lý” (nó không có tác động đến các nguyên nhân sau), và cũng phù hợp với logic giải thích tình hình thị trường của Bộ Tài chính.

   Những thiệt hại khôn lường
   

   Một là, quyết định này sẽ gây thiệt hại cho nhiều nhóm tham gia TTCK: Nhóm thứ nhất gồm những nhà đầu tư thấy rằng đây là cơ hội tốt nếu giá giảm thêm chút nữa, thì nay đã mất cơ hội mua. Nhóm thứ hai gồm những người đang thực sự cần chuyển từ cổ phiếu sang các hình thức đầu tư khác, nay bị vỡ kế hoạch tiết kiệm hay đầu tư của mình. (Trong hoàn cảnh chính sách tín dụng thay đổi đột ngột như hai tháng vừa qua, chắc chắn có rất nhiều nhà đầu tư phải sắp xếp lại danh mục như thế). Trong nhóm này có cả các ngân hàng thương mại đã trót cho cầm cố chứng khoán, nay muốn giải ngân để tăng thêm thanh khoản và vốn khả dụng, cũng sẽ bị vỡ kế hoạch. Nếu thời kì đóng băng kéo dài, nợ xấu của ngân hàng sẽ tăng lên do không bán được chứng khoán cầm cố kịp thời.

   Hai là, quyết định này sẽ hạ thấp kì vọng về khả năng điều hành thị trường chứng khoán của Việt Nam. Các nhà đầu tư không thể không đặt câu hỏi, liệu trong tương lai, UBCKNN có còn ra các quyết định sai lầm ảnh hưởng đến quyền lợi của họ nữa không. Điều này có nghĩa là kì vọng về rủi ro từ chính sách VN tăng vọt trong mắt nhà đầu tư, làm cho VN trở nên kém hấp dẫn.

   Ba là, nó làm nhà đầu tư nước ngoài nghi ngờ cam kết của chính phủ trong việc bảo vệ tài sản và lợi ích của họ. Mỗi nhà đầu tư trước khi bước chân vào một thị trường mới đều muốn chính phủ đảm bảo cho mình một cánh cửa thoát. Nếu TTCK đóng băng trong một thời gian dài, thì các nhà đầu tư tổ chức với hàng triệu cổ phiếu tìm đâu ra người mua lại với giá cứng nhắc kia? Nếu trong thời gian đó mà các nhà đầu tư nước ngoài cần rút vốn khỏi Việt Nam để hỗ trợ thị trường khác (điều rất dễ xảy ra trong bối cảnh khủng hoảng tín dụng toàn cầu), thì họ có thể làm gì với số vốn của mình bị chôn tại VN?

   Với hệ quả như thế, không thể không lo lắng rằng liệu quyết định này này có châm ngòi hay kích thích thêm cho một cuộc rút vốn ngoại ồ ạt ra khỏi VN (tất nhiên, sau khi lệnh đóng băng thị trường được dỡ bỏ). Nếu đều này xảy ra thì nó có khả năng gây ra một cuộc khủng hoảng thanh toán, do mất đi nguồn ngoại tệ bù đắp vào cán cân thương mại đang thâm hụt nặng nề của VN.

   Kết luận
   

   Bản thân việc đóng cửa thị trường trước các cú sốc không phải là điều xấu, nhưng nó không nên bị lạm dụng cho các tình huống không có sốc, càng ngắn càng tốt và nhất là càng minh bạch về các tiêu chí (predictability) càng tốt. Vì thế, UBCKNN cần nhanh chóng đưa ra thời hạn đóng cửa thị trường, hạn chế thời hạn đóng băng tới mức tối thiểu và quy phạm hoá các tiêu chí và tình huống để đóng cửa hay đóng băng thị trường.

    

   Nguyễn An Nguyên
   

   25/3/2008
   

Thất bại của “giải pháp cung cầu”

VNindex từ đỉnh cao 1100 điểm đổ sụp xuống chỉ còn xung quanh 600 điểm sau bốn tháng ngắn ngủi kể từ 11/2007. Trong bốn tháng ấy, đã có sức ép ghê gớm từ nhiều bên có lợi ích liên quan đòi hỏi chính phủ phải can thiệp “cứu” TTCK, bằng cách “giảm cung” (thông qua việc hoãn tiến độ IPO các doanh nghiệp nhà nước), và mới đây là “tăng cầu” (thông qua việc cho Tổng công ty Quản lí vốn Nhà nước SCIC mua lại cổ phiếu trên thị trường). Những sức ép này đang thắng thế (IPO của nhiều doanh nghiệp lớn đã bị trì hoãn), và mới đây Thủ tướng đã ra Quyết định 319/TTg mở đường cho SCIC mua cổ phiếu để “kích cầu”.

Cái gọi là “giải pháp hạn chế cung” dù đã áp dụng vẫn không ngăn được VNindex sụp đổ, đơn giản là vì quy luật cung cầu không tồn tại trong TTCK (xem bài “Cung cầu chứng khoán: một quan niệm sai lầm”). TTCK chỉ có một quy luật vận hành là cân bằng “lợi nhuận kì vọng”: Khi lợi nhuận kì vọng của cổ phiếu giảm so với trước hoặc so với các hình thức đầu tư khác (mua vàng, đầu cơ bất động sản, gửi tiết kiệm) thì giá của từng cổ phiếu giảm và ngược lại. Giá của mỗi cổ phiếu chỉ được quy định bởi chênh lệch giữa mức sinh lợi của doanh nghiệp đó với mức sinh lợi của hình thức đầu tư khác có mức sinh lợi cao nhất. Vì thế, nếu không bị hạn chế về thanh khoản, thì việc hoãn lên sàn các doanh nghiệp mới như đề nghị của trường phái “cung cầu chứng khoán” không thể tác động đến giá cổ phiếu của các doanh nghiệp hiện tại.

Sụp đổ hợp lý

Gần đây, một số nhà đầu tư (chẳng hạn, ngân hàng HSBC) cho rằng giá cổ phiếu đã ở mức hợp lý so với các nước cùng trình độ (P/E trên toàn thị trường là 13). Nhưng việc so sánh P/E của VN với các nước chỉ có ý nghĩa khi lãi suất ổn định ở mức thấp và không có khủng hoảng. Đồ thị dưới cho thấy tỉ lệ P/E trên thị trường Mỹ giảm rất mạnh trong các cuộc khủng hoảng.

Hiện tại, có nhiều yếu tố khiến nhà đầu tư tin rằng lợi nhuận kì vọng của chứng khoán sẽ giảm xuống trong 2008. Đầu tiên, lãi suất ngân hàng vừa qua tăng rất nhanh làm cho hình thức đầu tư cổ phiếu giảm nhanh sự hấp dẫn tương đối so với gửi tiền tiết kiệm. Hai là, lạm phát dự kiến tăng cao và có khả năng đẩy nền kinh tế vào tình trạng suy thoái sẽ ảnh hưởng đến tất cả các doanh nghiệp trên sàn (giá vốn tăng do lãi suất tăng, giá đầu vào tăng do giá nguyên/nhiên liệu tăng, giá trị thực của lợi nhuận giảm vì lạm phát, sức mua của người tiêu dùng giảm do thu nhập giảm v.v.). Ba là, nhiều doanh nghiệp trên sàn sau khi thu hút được số vốn khổng lồ từ TTCK đã đầu tư tràn lan vào bất động sản. Một khi thị trường nhà đất đóng băng (hệ quả của thu hẹp tín dụng) thì giá trị của các doanh nghiệp đó cũng tụt giảm.

Nếu Vnindex sụt giảm vì ba nguyên nhân trên, thì đó là cân bằng tất yếu của thị trường để phản ánh giá trị thực của các doanh nghiệp trên sàn, và việc cưỡng lại sự xuống dốc sẽ vô cùng tốn kém và không hiệu quả.

Thanh khoản và TTCK

Người viết bài này cho rằng, hiện tại, nếu VNindex xuống thấp hơn giá trị thực, thì chỉ có một nguyên nhân là: sự thiếu hụt thanh khoản cho các nhà đầu tư đã ngăn cản TTCK điều chỉnh về mức cân bằng.
Từ cuối 2007, chủ trương của NHNN siết tỉ lệ cho vay chứng khoán đã chặn đứng, thậm chí đảo chiều, dòng vốn đang đổ vào TTCK, (vì đa số các ngân hàng thương mại đã cho vay quá tỉ lệ). Tình trạng thiếu tiền mặt)của nhiều ngân hàng đầu năm 2008 đã khiến việc cho vay mới bị chững lại và lãi suất tăng vọt. Cộng thêm việc tỉ giá bị neo chặt, các ngân hàng không thể đổi USD cho các nhà đầu tư nước ngoài. Kết quả là đa số các nhà đầu tư đều thiếu thanh khoản, người đang nắm thì muốn bán để có tiền mặt, người mua thì lại không có tiền mặt để mua, khiến giá chứng khoán giảm mạnh. Điều này tương tự như kết luận của nhà kinh tế trọng tiền Milton Friedman rút ra từ cuộc Đại khủng hoảng 29-33 ở Mỹ: việc thắt chặt tiền tệ quá nhanh sẽ làm sụp đổ TTCK và gây ra khủng hoảng kinh tế.

Bàn tay hữu hình SCIC có lợi và hại gì?

Trong các nền kinh tế phát triển, rất ít khi chính quyền can thiệp trực tiếp vào TTCK bằng cách mua cổ phiếu của doanh nghiệp trên sàn, trừ trường hợp nó có khả năng gây ra sụp đổ hệ thống tài chính-ngân hàng (như trường hợp Anh quốc hữu hoá ngân hàng Northern Rock).

Việc SCIC mua cổ phiếu trên TTCK có thể giải quyết vấn đề tâm lý ngắn hạn cho một số nhà đầu tư. Nhưng nó sẽ không thể có ảnh hưởng tích cực lâu dài hay căn bản lên TTCK: Nó không hề tác động đến cái động cơ vận hành của TTCK là lợi nhuận kì vọng, bởi vì nó không làm thay đổi kì vọng về các kênh đầu tư khác như gửi tiết kiệm, mua vàng (là kết quả của chính sách tiền tệ). Nó cũng không hề thay đổi nguồn vốn hay khả năng sinh lợi của các doanh nghiệp trên sàn (vì chỉ tác động đến thị trường thứ cấp). Cuối cùng, nó cũng không giải quyết được vấn đề thanh khoản của nhà đầu tư.

Lợi ích thì không rõ ràng, nhưng những hệ luỵ của việc Chính phủ can thiệp trực tiếp vào TTCK là nghiêm trọng và lâu dài:

Một là, việc nhà nước can thiệp vào TTCK sẽ bóp méo tín hiệu của thị trường vốn. SCIC sẽ dùng tiêu chí nào để xác định là chứng khoán đang ở dưới giá trị thực, trong khi giá thị trường chính là cái đáng lẽ phải phản ánh giá trị thực của chứng khoán? Làm sao một doanh nghiệp không có động cơ tối đa hoá lợi nhuận (thua về cả khả năng tính toán so với hàng triệu nhà đầu tư cả tổ chức và cá nhân, lẫn tính năng động tìm kiếm cơ hội) có thể thông minh hơn thị trường về giá trị thực của nó? Với sự tham gia của các quan chức cao cấp của Chính phủ (gồm cả bộ trưởng Bộ Tài chính, thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư và thứ trưởng Bộ Công thương) vào Hội đồng Quản trị của SCIC, trong trường hợp doanh nghiệp quốc doanh này gặp bê bối về mua bán cổ phiếu, uy tín của chính phủ sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Hai là, nếu diễn biến xấu trên TTCK kéo dài, việc mua cổ phiếu của SCIC có thể dẫn đến bội chi ngân sách và trầm trọng thêm vấn đề lạm phát. Lí do là để “cứu” khẩn cấp TTCK, thì SCIC phải bơm vào một lượng tiền rất lớn trong thời gian rất ngắn. Tổng giá trị thị trường (market capitalization) vào cuối 2007 đã lên tới khoảng 500 nghìn tỉ đồng (tuy đã mất đi khoảng một phần ba trong hai tháng qua). Tuy phản ứng ban đầu của TTCK trước cam kết “bảo kê” của SCIC là khá tích cực, kì vọng này sẽ còn thay đổi. Liệu SCIC có đủ tiền và có nên bỏ ra hàng chục nghìn tỉ đồng trong vài ngày hay vài tuần để “cứu” thị trường trong lúc chính Bộ Tài chính cũng đang thiếu tiền mặt để chi tiêu? SCIC hay Bộ Tài chính sẽ lấy tiền mặt với số lượng như thế ở đâu mà không làm khủng hoảng thanh khoản thêm trầm trọng, hay in thêm tiền để làm tăng lạm phát?

Ba là, dù có bịt được việc “xả hàng” của một số tổ chức đầu tư, thì việc SCIC giành lại quyền sở hữu một khối lượng lớn cổ phiếu sẽ đảo ngược quá trình cổ phần hoá (giao vốn vào khu vực tư năng động hơn). Việc này đồng thời làm chậm lại quá trình IPO vốn đã nhỏ giọt: SCIC sở hữu càng nhiều thì nó càng muốn tiến trình cổ phần hoá chậm lại để không làm “lụt” thị trường (đúng hơn là cạn kiệt thanh khoản).

Việc SCIC có quyền quá rộng trong việc mua cổ phiếu cũng tạo ra một khoảng trống cho sự thiên vị của SCIC với một số công ty nhất định. Nguy cơ này càng lớn khi SCIC được phép giữ bí mật về danh mục các cổ phiếu được mua, số lượng tiền bỏ ra để mua, thời gian mua v.v. Từ đây, giá cổ phiếu thay vì phản ánh khả năng sinh lợi của doanh nghiệp, lại phản ánh doanh nghiệp nào được chính quyền “ưu ái” bảo kê (bail out) mỗi khi gặp khó khăn. (Điều này đã từng xảy ra với các doanh nghiệp cánh hẩu của nhà độc tài Suharto trên thị trường chứng khoán của Indonesia). Các doanh nghiệp được “bảo kê” sẽ càng tự do hơn trong các khoản đầu tư của mình, vì biết “tội vạ đâu đã có SCIC gánh đỡ”.

Năm là, việc can thiệp vào TTCK sẽ khiến các nhà đầu tư trong và ngoài nước về quan niệm thị trường của Chính phủ. Nếu như TTCK, nơi thông tin đầy đủ nhất, người mua bán hiểu biết và linh hoạt nhất mà còn cần điều khiển, thì tất cả các thị trường khác đều cần có sự can thiệp vào giá của nhà nước! Hành động mà các nước phát triển coi như một cấm kị này có thể được diễn giải là một bằng chứng rằng Việt Nam chưa phải là một nền kinh tế thị trường. Và điều này chắc chắn sẽ ảnh hưởng bất lợi cho Việt Nam trong các vụ kiện bán phá giá, vốn đang là rào chắn ghê gớm cho việc thâm nhập các thị trường phát triển.

Cuối cùng, việc SCIC -được Chính phủ tài trợ vốn- mua cổ phiếu để “cứu” thị trường, thực chất là dùng tiền đóng thuế của dân để “bảo hiểm rủi ro” cho một nhóm nhỏ nhà đầu tư giàu có, chủ yếu là các quỹ đầu tư nước ngoài và các “đại gia” trong nước. Điều này nếu kéo dài có thể gây nên mối bất bình về tính chất bình đẳng trong chính sách kinh tế của Chính phủ.

Kết luận:

VNindex tụt xuống mức 600 điểm là một cuộc sụp đổ (crash) của TTCK, nhưng mức sụt giảm là tự nhiên và đúng quy luật, trong tình trạng lạm phát tăng và lãi suất tăng. Muốn VNindex tăng, thì cách lâu dài và căn bản nhất là ngăn chặn lạm phát, xì hơi bong bóng nhà đất và hạ nhiệt nền kinh tế từ từ. Việc SCIC can thiệp vào TTCK ít khả thi, có thể phải trả giá đắt về chính sách vĩ mô, trong khi lợi ích của nó nếu có chỉ là ngắn hạn. Nếu có lí do để tin rằng VNindex thấp hơn giá trị thực, thì việc nhà nước nên làm trong ngắn hạn chỉ là giải quyết bài toán thanh khoản.

Anh Nguyễn Hữu Vinh vừa đưa lên mạng tiếp một bài mới của nhóm giáo sư/chuyên gia kinh tế ĐH Harvard tư vấn chính sách kinh tế cho VN. Bài này được xây dựng trên nền của Báo cáo “Lựa chọn thành công” cũng của nhóm này. Phần tổng quan kinh tế nhắc lại những tiềm ẩn bất ổn vĩ mô đã trình bày ở báo cáo trước, có lẽ chỉ có một điểm khác là cảm nhận rằng khủng hoảng đang đến gần (trong báo cáo trước, các tác giả nói khả năng khủng hoảng tài chính trong vài năm tới là thấp). Điểm mới đáng kể nhất trong báo cáo này là nêu ra tình trạng ba Bộ chuyên về kinh tế (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước) không phối hợp với nhau, nên chính sách mang tính cục bộ. Từ đó, nó đề nghị thành lập một “siêu bộ” – hay một cơ quan lập chính sách chung cho ba mảng này (đầu tư công, tài trợ đầu tư và chính sách tiền tệ)-đứng dưới Thủ tướng và có quyền hạn lớn. Cảm ơn anh Hữu Vinh đã đưa lên mạng để mọi người cùng tham khảo.( Khi nào rảnh tôi cũng sẽ bình luận chút ít). …đọc tiếp »

     Trong hai tháng qua, các ngân hàng thương mại của Việt Nam lâm vào khủng hoảng thiếu thanh khoản chưa từng có, kéo theo tình trạng cạn kiệt tín dụng trong ngắn hạn. Chính sách thắt chặt tiền tệ để giảm lạm phát thì lại thổi bùng lạm phát trong ngắn hạn. Bài viết này chỉ tập trung vào vấn đề thanh khoản ở ngắn hạn, cố gắng trả lời những câu hỏi sau: Khủng hoảng thanh khoản là gì? Tại sao nó diễn ra đúng vào lúc tăng trưởng đang ở mức kỉ lục và hậu quả của nó? Tình trạng thiếu thanh khoản xảy ra với những ngân hàng nào và tại sao? Đến khi nào khủng hoảng thanh khoản mới chấm dứt? Liệu Ngân hàng Nhà nước có thể đạt được mục tiêu rút tiền về để giảm lạm phát hay không, và nên làm gì trong ngắn hạn?

PHẦN 1: KHỦNG HOẢNG THANH KHOẢN VÀ HẬU QUẢ

Khủng hoảng thanh khoản là gì

Khủng hoảng thanh khoản của hệ thống ngân hàng xảy ra khi vì một lý do nào đó, các ngân hàng thương mại không còn tiền mặt để cho vay và trả nợ đến hạn, mà không vay được trên thị trường liên ngân hàng.

Khủng hoảng thanh khoản thường là hệ quả đi kèm của một khủng hoảng nợ xảy ra trước đó, nhưng đôi khi là hậu quả của việc thắt chặt tiền tệ quá đột ngột. Chẳng hạn, từ 9/8/2007, trong không đầy một tháng, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ đã phải bơm khoảng 200 tỉ USD vào hệ thống ngân hàng để tránh khủng hoảng thanh khoản, hậu quả của cuộc khủng hoảng nợ vay mua nhà dưới chuẩn trước đó. Ngược lại, ở Việt Nam, trước khi có tình trạng khủng hoảng thanh khoản hiện nay, chưa hề có dấu hiệu khủng hoảng nợ trong hệ thống ngân hàng, mặc dù rủi ro tiềm ẩn là có. Khủng hoảng thanh khoản nếu không đi kèm với khủng hoảng nợ thì dễ chữa trị. Chỉ cần Ngân hàng Nhà nước bơm thêm tiền vào hệ thống liên ngân hàng đúng lúc và đúng liều lượng, giữ lãi suất liên ngân hàng ở mức ổn định.

Thắt chặt tiền tệ là đúng và không tránh khỏi

Chính sách tín dụng nới lỏng của NHNN (từ năm 2003 đến 2007, cung tiền tăng 25% mỗi năm trong khi giữ lãi suất và tỉ lệ dự trữ bắt buộc không đổi) đã khiến lạm phát liên tục ở mức cao, và nhảy vọt đến trên 12% vào cuối 2007. Tổng dư nợ giữa 2007 là gần 1000 nghìn tỉ đồng, tăng hơn ba lần so với 2003 và nằm trong khoảng 90%-100% GDP 2007!

Với lãi suất thực âm (giá vốn quá rẻ), các nhà đầu tư phóng tay vay tiền đầu tư vào bất động sản (và ở quy mô nhỏ hơn, vào chứng khoán) bất chấp rủi ro tín dụng khi lãi suất tăng và khả năng suy thoái của thị trường này.

Các ngân hàng hưởng lợi lớn từ cơn lốc đầu tư này, nên tốc độ cho vay tăng rất nhanh. Ngân hàng càng năng động thì tăng trưởng tín dụng càng cao (70%/năm trong khối ngân hàng cổ phần, và 20%/năm trong khối ngân hàng quốc doanh trong năm 2007). Các ngân hàng không đủ động cơ để hạn chế rủi ro thất bại của dự án vay cũng như rủi ro lãi suất, đẩy rủi ro về phía người gửi tiền.

Trong tình trạng thiếu các hãng đánh giá rủi ro tín dụng, thì người ghìm cương cuối cùng chính là NHNN. Nhưng NHNN, vốn không độc lập với các chính trị gia-những người luôn muốn tăng trưởng- đã không thể làm gì nhiều: Bằng cách kìm giữ lãi suất danh nghĩa không nhúc nhích trong vòng mấy năm liền, NHNN đã từ bỏ vũ khí chính của mình trong cuộc chiến chống lạm phát. Không những thế, với tốc độ tăng cung tiền tăng hàng năm 25-35%, gấp nhiều lần tốc độ tăng trưởng kinh tế, NHNN đã chủ động tiếp tay cho lạm phát, một thứ thuế đánh vào người gửi tiết kiệm để tài trợ cho giới đầu tư thông qua vốn giá rẻ, nhằm thúc đẩy tăng trưởng. Đời sống của những người ăn lương (công chức và công nhân) gặp nhiều khó khăn, và đình công là hệ quả tất yếu của lạm phát.

Trước sức ép của lạm phát và lo ngại rủi ro quá lớn từ các khoản cho vay bất động sản và cổ phiếu, từ giữa năm 2007, NHNN dường như đã bớt phải chịu sức ép tăng trưởng. Sau nhiều năm, NHNN lại có cơ hội có được quyền lực thực sự mà đáng lẽ nó phải được hưởng. Trên thực tế, NHNN đã có những động thái mạnh mẽ nhằm rút tiền ra khỏi lưu thông: tháng 6/2007, NHNN đã điều chỉnh tăng tỉ lệ dự trữ bắt buộc lên gấp đôi đối với cả nội tệ. Cuối tháng 1/2008, NHNN thông báo điều chỉnh các lãi suất cơ bản, tái cấp vốn và chiết khấu.

Khủng hoảng thanh khoản do thắt chặt quá nhanh và tác dụng ngược

Ngày 13/2, NHNN thông báo sẽ phát hành 20,3 nghìn tỷ đồng tín phiếu NHNN bắt buộc đối với 41 NHTM. Đây có lẽ là quyết định gây ra cú sốc cho thanh khoản của hệ thống ngân hàng, vốn đã thiếu thanh khoản từ cuối 2007.

Vào tháng 2/008, khi ngân hàng áp đặt bán 20 nghìn tỉ đồng tín phiếu thì các ngân hàng chỉ có mấy tuần để thu khối lượng tiền rất lớn này (trên dưới 10% tổng tiền mặt đang trong lưu thông), trong khi lượng tiền mặt đang có trong hệ thống ngân hàng không còn nhiều. (Trước đó, các ngân hàng đã phải huy động thêm 10 nghìn tỉ đồng để bổ sung vào dự trữ bắt buộc, vừa tăng thêm 1%). Điều này đã gây ra hàng loạt tác dụng ngược:

Một là, hệ quả tức thời của việc này là các ngân hàng, do không huy động kịp vốn nên phải vay nóng trên thị trường liên ngân hàng để tránh mất thanh khoản, đẩy lãi suất VNIBOR lên rất cao. Việc NHNN hất chi phí rút tiền sang các ngân hàng thương mại đã và đang gây thiệt hại cho các ngân hàng, vừa phải vay lãi suất cao để mua tín phiếu lãi suất thấp, vừa không đủ tiền để cho vay theo kế hoạch.

Hai là, mặc dù tiền mặt trong dân vẫn nhiều, nhưng khi hệ thống ngân hàng thiếu tiền mặt thì tín dụng cấp cho nền kinh tế cũng bị cạn kiệt nhanh chóng. Nguyên nhân là khi tiền mặt khi quay vòng trong hệ thống ngân hàng thì nó có thể tạo ra tín dụng lớn hơn nhiều (số nhân tiền tệ cao hơn) so với tiền nằm trong dân hay nằm trong két sắt của NHNN. (Số nhân tiền tệ của VN hiện nay là khoảng 4.1). Hệ quả của khủng hoảng thanh khoản hiện này là trong ngắn hạn, nhiều ngân hàng phải ngừng cho vay, dẫn đến sự thiếu vốn đột ngột của doanh nghiệp, làm các dự án kinh doanh cần nhiều vốn (như bất động sản) bị đình đốn. Tình hình rồi sẽ được cải thiện khi lãi suất huy động đủ hấp dẫn để hút tiền trong dân vào lưu chuyển trong hệ thống ngân hàng, nhưng độ trễ (một vài tháng) của quá trình này sẽ gây khó khăn lớn trong ngắn hạn cho các thị trường như chứng khoán và bất động sản. (Đây chính là logic của hiện tượng tưởng chừng như nghịch lý: cả ngân hàng, người dân và doanh nghiệp đều kêu thiếu tiền mặt).

Ba là, biện pháp nhằm giảm lạm phát trong trung hạn này lại đẻ ra lạm phát dữ dội trong ngắn hạn (chỉ trong 2 tháng đầu năm, lạm phát đã lên tới 6%). Muốn giữ cho hệ thống ngân hàng không lâm vào tình trạng mất thanh khoản, NHNN lại phải bơm tiền ra liên tục, ngược hẳn với ý định thu tiền về ban đầu. Chỉ trong 1 tuần vừa rồi, NHNN đã phải bơm 33 nghìn tỉ đồng vay ngắn hạn vào hệ thống liên ngân hàng, gấp 1,5 lần số lượng tiền định rút về qua tín phiếu bắt buộc.

Chừng nào mà các ngân hàng chưa thu đủ 20 nghìn tỉ đồng từ người dân để mua tín phiếu NHNN, thì tình trạng thiếu thanh khoản vẫn còn. Mỗi khi lượng tiền cho vay ngắn hạn của NHNN đáo hạn thì thiếu thanh khoản sẽ lại diễn ra, và NHNN vẫn phải bơm tiền đều đặn vài ngày hay một tuần một lần như vừa qua để các ngân hàng thương mại “cầm hơi”. Điều này cũng tương tự như làm cho con nghiện bị sốc quá nặng vì cắt thuốc quá nhanh, rồi lại tiêm thuốc phiện để cho anh ta khỏi chết.

Bốn là, việc bơm tiền dồn dập vừa qua đang khiến cho NHNN dần “hết đạn”, tác động xấu đến tính khả tín của cam kết chống lạm phát của NHNN trong năm nay: Chỉ trong 2 tháng đầu năm, NHNN đã sử dụng hết gần một nửa hạn mức tiền đồng được phép đưa ra lưu thông cho năm 2008. Điều này lại dẫn đến kì vọng của người dân về lạm phát trong năm 2008 không giảm như mong muốn, và đến lượt nó, lại làm cho nhiệm vụ của NHNN thêm khó khăn.

Năm là, nguy cơ vỡ nợ kĩ thuật của một vài ngân hàng tuy chưa lớn, nhưng sẽ tăng nhanh nếu tình trạng khủng hoảng thanh khoản kéo dài. Một khi lòng tin của người gửi tiền vào hệ thống ngân hàng giảm sút quá lớn, họ sẽ đổ xô đến ngân hàng để tranh nhau rút tiền gửi, làm sụp đổ toàn hệ thống. Mặt khác, việc các ngân hàng chạy đua lãi suất sẽ dẫn đến việc người gửi tiền rút từ ngân hàng chưa kịp tăng lãi suất để gửi sang ngân hàng có lãi suất cao hơn, dẫn đến việc các ngân hàng chậm chân không đủ tiền mặt để trả cho người rút tiền.

PHẦN 2: NHỮNG GIẢI PHÁP NGẮN HẠN CHO KHỦNG HOẢNG THANH KHOẢN

Thắt chặt nhưng bên trọng bên khinh?

Có lẽ không quá khó khăn để nhìn thấy trước rằng thắt chặt tiền tệ chắc chắn ảnh hưởng nặng nề tới khối ngân hàng cổ phần, vốn có tốc độ tăng trưởng tín dụng tới 70% trong năm vừa rồi (trong khi khối ngân hàng quốc doanh chỉ ở mức 20%). Diễn biến vừa qua cho thấy trừ vài ngoại lệ, các ngân hàng cổ phần rơi vào khủng hoảng thanh khoản nặng (thậm chí không đủ cả dự trữ bắt buộc).

Nhưng NHNN đã chỉ tham khảo 5 ngân hàng quốc doanh mà không tham khảo khối cổ phần trước khi quyết định phát hành tín phiếu bắt buộc. Tất nhiên, các ngân hàng này sẽ đồng ý (như đã xảy ra) vì hai lí do. Một là, để thu hẹp lạm phát, rút tiền ra khỏi lưu thông là không thể tránh khỏi, và họ chỉ có thể chọn giải pháp nào ít đau đớn nhất cho mình. Do tăng trưởng tín dụng thấp hơn khối cổ phần, họ sẽ không gặp quá nhiều khó khăn như các ngân hàng thương mại về thanh khoản (trong khi tăng lãi suất sẽ ảnh hưởng đến tất cả các ngân hàng như nhau). Hai là, một khi hệ thống rơi vào tình trạng thiếu thanh khoản như vừa qua, và VNIBOR lên kỉ lục thì đó cũng là mối lợi khổng lồ cho các ngân hàng đang dư dả về thanh khoản đem bán lại trên thị trường liên ngân hàng. Nếu đã biết người ta có lợi vì một chính sách nào đó, thì việc hỏi ý kiến người đó liệu có còn ý nghĩa nữa không?

Các ngân hàng cổ phần, có vốn nhỏ hơn nhiều so với năm ngân hàng quốc doanh lớn, lại tiếp tục chịu thiệt thòi khi NHNN bán tiền trên thị trường liên ngân hàng theo hình thức đấu khối lượng. Việc Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thông và BIDV trúng thầu toàn bộ 15 nghìn tỉ đồng ngày 20/2 là điều tất yếu. Và không thể trách hai ngân hàng này sẽ đưa số thanh khoản này bán lại trên thị trường liên ngân hàng với lãi suất cao ngất ngưởng, bởi vì chính các ngân hàng cổ phần không được NHNN cho uống nước lại đang khát thanh khoản và tranh nhau mua.

Sự phân biệt quốc doanh/cổ phần, nếu có, sẽ là một sai lầm vì mấy lí do. Một là, khi có bất kì ngân hàng nào mất thanh khoản, thì ảnh hưởng sẽ nhanh chóng lan đến cả hệ thống ngân hàng và toàn bộ nền kinh tế. Hai là, ngân hàng cổ phần, do thiếu vốn và sinh sau, đang rất năng động trong việc mở rộng thị trường tín dụng, tận dụng vốn và tạo ra sức cạnh tranh cho thị trường. Nếu khối này này bị suy yếu thì động năng trên thị trường vốn ảnh hưởng rất nhiều.

Các giải pháp hút tiền về mà không gây sốc

Một là, về trung hạn, cách làm có triển vọng nhất là tăng nhanh lãi suất danh nghĩa để hút tiền từ lưu thông. Mọi biện pháp (kể cả mệnh lệnh hành chính như dự trữ bắt buộc hay tín phiếu bắt buộc) cuối cùng đều phải chuyển tín hiệu qua kênh dẫn lãi suất mới tác động được đến thị trường. Do duy trì lãi suất danh nghĩa quá thấp, tổng tiền mặt ngoài ngân hàng chiếm tỉ trọng rất lớn trong tổng phương tiện thanh toán trong nhiều năm qua. Trong tháng 6/2007, tổng tiền mặt ngoài ngân hàng là 170 nghìn tỉ, trong khi tiền mặt trong ngân hàng chỉ là 10 nghìn tỉ đồng.

Các ngân hàng vẫn còn nhiều “đất” để tăng lãi suất huy động. Khi tăng lãi suất danh nghĩa, thậm chí lên tới 20%/năm, thì chi phí của việc giữ tiền mặt tăng vọt và người dân gửi bớt tiền mặt, cung cấp thanh khoản cho hệ thống ngân hàng.

Vấn đề cơ bản để tính toán chính xác lãi suất cân bằng phụ thuộc vào vào độ co giãn của cầu tiền mặt với lãi suất (tăng một phần trăm lãi suất thì sẽ thu được thêm bao nhiêu tiền gửi ngân hàng). Nhưng dường như chưa có một nghiên cứu chính xác về độ co giãn cầu tiền mặt ở Việt Nam. Do không nắm rõ con số này, các ngân hàng và cả NHNN sẽ phải trải qua quá trình “dò đá qua sông”, tăng dần lãi suất huy động để thăm dò thị trường để vừa huy động được vốn trong dân, lại vừa không bị “hớ” vì lãi suất quá cao. Trong quá trình này, tình trạng thiếu thanh khoản vẫn tiếp tục, nhưng sẽ được giải toả dần dần.

Hai là, ngay lúc này cần áp dụng cơ chế đấu giá vốn trên thị trường liên ngân hàng, thay vì đấu thầu theo khối lượng. Như thế mới có thể phân phối thanh khoản đến đúng người cần nhất, mà chi phí không bị đội lên một lần nữa do qua tay một trung gian thắng thầu khác. Nếu VNIBOR tăng cao thì hãy để nó là giá trị thực của thanh khoản vào thời điểm đó. Cần đối xử bình đẳng với các ngân hàng.

Ba là, trong ngắn hạn, việc rút tiền ra phải được chia ra nhiều bước nhỏ (mỗi lần vài nghìn tỉ đồng) và với lãi suất cao hơn. Thanh khoản có thể vẫn bị thiếu cục bộ ở các ngân hàng, nhưng không trên diện rộng như hiện nay. Như thế, NHNN sẽ không phải tung quá nhiều tiền vào thị trường cùng lúc, mặc dù vẫn phải bơm đều đặn.

Bốn là, tính toán kĩ lộ trình thắt chặt tiền tệ, để không phải thay đổi lộ trình, gây mất lòng tin cho người dân về khả năng kiểm soát lạm phát của NHNN (việc đánh tiếng của một vị Phó Thống đốc NHNN ngày 20/2 về hoãn tín độ bán tín phiếu bắt buộc là ví dụ). Giữ kỉ luật tài chính, không tạo niềm tin xấu cho các ngân hàng thương mại về sự nhượng bộ của NHNN mỗi khi các ngân hàng gặp khó khăn.

Năm là, đưa ra cam kết về lạm phát mục tiêu một cách thực tế, và những biện pháp có thể tin cậy về lãi suất nhằm đạt mục đích đó, để định hướng lạm phát kì vọng. Để rút tiền VNĐ về thì tăng lãi suất danh nghĩa (tức là tăng chi phí giữ VNĐ) là đủ. Nhưng lãi suất danh nghĩa dù cao mà lạm phát cũng cao thì đô-la hoá nền kinh tế là không thể tránh khỏi. Muốn chống đô-la hoá thì lãi suất thực kì vọng của VNĐ phải lớn hơn của đô-la. Nhưng lãi suất thực kì vọng nào là đủ cao thì phụ thuộc vào lạm phát kì vọng, cái đến lượt nó lại phụ thuộc vào kì vọng về năng lực và ý định của NHNN của các chủ thể kinh tế.

Kết luận:

Thắt chặt tiền tệ là hướng đi đúng đắn sau một thời gian dài tăng trưởng tín dụng quá nhanh. Khủng hoảng thanh khoản chỉ là một hiện tượng nhất thời, nhưng sẽ không chấm dứt cho đến khi các ngân hàng thương mại tăng lãi suất đủ để thu tiền về. Về dài hạn, ảnh hưởng của đợt rút tiền đầu tiên lên tín dụng sẽ không quá lớn. Nhưng nếu không cẩn trọng thì nó có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng trong ngắn hạn, thậm chí gây đổ vỡ trong hệ thống ngân hàng hay trong một số ngành kinh tế. Do khuôn khổ có hạn, bài viết này không bàn đến những hậu quả lớn hơn của chính sách thắt chặt tiền tệ, như ảnh hưởng của nó lên thị trường bất động sản, chứng khoán, tiêu dùng, tỉ giá, đô-la hoá nền kinh tế v.v.

Nguyễn An Nguyên

Rice University, USA

nguyenannguyen@gmail.com

Dưới đây là một nghiên cứu được cho là báo cáo chính thức của Chương trình Việt Nam, thuộc Trung tâm Châu Á (ĐH Harvard) gửi cho Thủ tướng Việt Nam trong cuộc gặp ngày 16/1/2008.

Nghiên cứu này gợi ý hai mô hình tăng trưởng khác nhau, với mức độ thành công khác nhau của Đông Nam Á và Đông Á. Các tác giả hàm ý rằng Việt Nam đang đi theo vết xe đổ của các nước Đông Nam Á: giáo dục khủng hoảng, hạ tầng và đô thị yếu, bất bình đẳng gia tăng, hệ thống tài chính-ngân hàng không minh bạch, nhà nước yếu. Nghiên cứu này cho rằng nguyên nhân cơ bản cho tình trạng này là vì cấu trúc kinh tế đã và đang bị lũng đoạn bởi các nhóm lợi ích, được dung dưỡng bởi sự thiếu ý chí cải cách của chính phủ và sự ve vuốt của các nhà tài trợ nước ngoài.

Sau một loạt các thành tích kinh tế mà VN đạt được trong thời gian qua và cảm giác hưng phấn thái quá, báo cáo này là nhận định tỉnh táo và tổng quát khá hiếm hoi về hiện trạng kinh tế VN và hướng đi của nó. …đọc tiếp »

Sáng nay, Microsoft (giá trị thị trường $300 tỉ) đột ngột công bố đề nghị của họ hôm thứ 5 đòi mua lại Yahoo ($25 tỉ) với giá $44,6 tỉ. Microsoft (MS) hứa trả $31 cho mỗi cổ phiếu của Yahoo, hiện đang có giá $19 (premium là 62%). Ngay lập tức, cổ phiếu Yahoo tăng vọt 49%, lên 28 USD.

Mấy nhận xét:

1. Tuy trong các vụ mua lại, giá cổ phiếu của công ty bị mua bao giờ cũng tăng[i], nhưng mức nhảy trong giá trị cổ phiếu của Yahoo rất đáng ngạc nhiên. …đọc tiếp »

Người ta có lệ khai bút đầu xuân, như thể tiết Thanh minh, mưa phùn đang thấm ướt lòng họ sẽ làm nảy mầm một ý tưởng gì mơn mởn. Như mầm dưa mầm đậu nhà nông vừa nảy mầm ngoài ruộng.

Lúc ấy, họ/hay ta/ vờ như một năm vừa mới dứt đoạn hẳn, như vừa cắt một dải lụa. Như là một ranh giới mà họ đã vượt qua, và phía bên kia rành rành đã ghi “đến đây là bắt đầu địa phận 2008”. Hoặc vờ như năm cũ đã tan biến trong hư không như tro tiền bay lên không trung trong ngày tảo mộ. Để…khai bút đầu xuân. …đọc tiếp »